HİPOTEZ – DENENCE

Bir araştırmaya, lisans bitirme ödevine, yüksek lisans ya da doktora tezine başlarken belki de en çok zorlanılan husus hipotezlerin oluşturulmasıdır. Bu yazıda hipotez oluşturma süreci ve dikkat edilmesi gereken hususlara değinilecektir. Faydası olması dileğiyle…

Hipotez Nedir?

Ortaya çıkmış ya da çıkacak olan belirti, tutum, olgu veya olaylar üzerinde varsayım niteliğindeki açıklamalardır. Hipotez yazarın araştırma problemindeki değişkenler arasında nasıl bir ilişkinin olduğuna dair fikirlerini ve yargılarını ifade eder. Bir nevi hipotezler araştırmacının değişkenler arasındaki ilişkiye dair öneri ve iddialarıdır.

Bir tahmin olarak da değerlendirilen hipotezler, araştırma sorusuna önceden verilen bir cevap olarak tanımlanabilirler.

Eleştirel kaynak incelemesi ile hipotez geliştirme arasında da bir bağ bulunmaktadır. Hipotezler alanda yapılmış çalışmalardan beslenerek inşa edilmek durumundadır.

Hipotez Oluşturma İşi

Bir araştırmada mutlaka hipotezlerin bulunması gerekmez (Altunışık vd., 2012: 55). Araştırmacı araştırma sorularına yönelik güvenilir ve sınanabilir bir öngörüye sahip değilse sadece araştırma soruları ile çalışmasına devam edebilir. Fakat araştırma sorusuna verilebilecek güvenilir ve sınanabilir bir cevap varsa tüm araçlar kullanılarak hipotezler oluşturmalıdır. Araştırmacının zihninde kaynak taraması yapılmadan da bir hipotez oluşabilir. Tarama tamamlandıktan sonra diğer aşamalar bittikçe tekrar tekrar şekillenerek son halini alır.

Hipotez problemin en özel şekliyle ifade ediliş biçimidir. Hipotezler sadece doğrulanmak için oluşturulmazlar. Araştırmacı zihnindeki hipotezi kurar. Kaynak taraması ve (eğer gerekiyorsa) alan araştırması sonrasında elde ettiği veriler hipotezi doğrulamıyor ve çürütüyorsa bu da bir bilimsel bilgidir. Yani araştırmacı tarafından ortaya konan hipotez eğer çürütülürse “o çalışma geçersizdir” gibi yanlış bir algıya kapılmamak gerekir. Hipotez yanlışlansa da bir bilimsel bilgi ortaya çıkar. Unutulmaması gereken nokta şudur:

Bilimsel araştırmalar bir hipotezi doğrulamak için sürdürülmez. Bilimsel araştırmalar olanı ortaya çıkarmak , olayları anlamak ve durumları değerlendirmek için yapılır. Dolayısıyla hipotezin doğrulanması ve yanlışlanması aynı bilimsel değere ve öneme sahip sonuçlardır.

Hipotezler Ne Zaman Oluşturulur?

Hipotezler kaynak taramasından önce ya da bu aşamadan hemen sonra oluşturulur. Bunun birkaç nedeni vardır. İlk olarak hipotezler belirlenen alanda yapılan çalışmaların bulgularına dayandırılabilir. İkinci sebep ise ancak hipotezler oluştuktan sonra hangi kaynakların inceleneceği, hangilerinin vakit kaybı olacağı tespit edilebilir. Hipotez belirlendikten sonra nelerin sınanacağı da belirir. Dolayısıyla veri toplama araçlarıi araştırma deseni ve araştırma yöntemi de belirginleşmektedir. Buna bağlı olarak eksik ve gerekişiz veri toplama ve zaman kaybı riskinin de önüne geçilmiş olur.

kaynak: biyolojidersi.org

Hipotez Nasıl Olmalıdır?

İyi bir hipotezin bir çok özelliği olabilir ama bunlardan en öncelikli olanları aşağıdaki gibidir:

İlgili alandaki genel bilgi ile uyumlu olmalıdır.

Yargı ve iddia özelliği taşımalıdır. (fark vardır, – yoktur, ilişki vardır gibi…)

Bir mantığı olması gerekir.

Doğru terimlerle herkesin aynı anlamı alabileceği şekilde mümkün olduğunca açık, net ve öz halde ifade edilmelidir.

Değişkenler arasında ilişkiyi vurgulamalıdır.

Sınanabilir (doğrulanabilir veya yanlışlanabilir) olmalıdır.

İddia
Hüküm
Önerme
Dayanak (ispata dayalı)
Cümle

Hipotez için gerekli 5 unsur.

İyi bir hipotez , seçilen değişkenler arasındaki ilişkiyi en kısa ve açık şekilde ifade etmektedir. Örneğin

H: Problemli internet kullanımı, liseli öğrencilerin okul başarısını etkiler.” Gibi bir hipotezin oluşturulmaya çalışıldığını varsayalım.

Bu hipotezdeki değişkenlerden problemli internet kullanımı bağımsız değişkendir. Bu değişkenin tanımlanması gerekir. Hangi şekilde ne kadar zaman internette vakit geçirmek problemli olarak tanımlanır? Bunun belirtilmesi ve ölçülebilmesi gerekir. Bu daha önce tanımlanmış ve ölçülmüş bir değişken olduğu için bu hipotezde kullanılabilir. Bazı değişkenleri ölçmek için önceden hazırlanmış ya da bizzat araştırmacı tarafından geliştirilen ölçeklere başvurulabilir.  Bu hipotezdeki bağımlı değişken ise okul başarısıdır. Okul başarısı net tanımlanabilir bir değişken değildir. Okula devam etmek, sınfındakiler ile iyi arkadaş olmak ve derslerini aksatmamak da okul başarısından sayılabilir. Okul başarısı yerine not ortalaması denirse daha net ve sınırları belli bir tanım olur. Anlatılmak istenen okuyucuya daha iyi aktarılır.

Gözden kaçan ve hipotezin odağı olan konulardan biri ise yargı ve iddialardır. Bu hipotezde “etkiler” ifadesi yargı olarak kullanılmıştır. Fakat etkileme hangi yönde, nasıl? , ne boyutta? Gibi soruları da beraberinde getirmektedir. Bu sebeple bu ifadenin yerine de “düşürür” veya “yükseltir” demek etkinin yönünü belirtecek ve hipotezin iddiasını netleştirecektir.

“Önemlidir” ifadesi de gerek hipotezlerde gerekse akademik metinlerde kullanılan fakat anlamı ve ne ifade ettiği belirsiz olan başka bir ifadedir. Öneli fakat kimin için? Ne için? Ne kadar öneli? gibi sorular ortaya çıkmaktadır. “Oldukça”, “önemli”, “etkili” gibi ifadeler kesinlik belirmediği ve belirsizlik taşıdığı için akademik metinlerde tercih edilmemelidir.

Hipotezin bir özelliği ise sınanabilir olmasıdır. Sınanması için de veri toplama ihtiyacı ortaya çıkar. Hipotezin sınanması için bir zaman dilimi, sınırlı bir örneklem ve imkanın olması gerekir.

Hipotez Türleri

Araştırma hipotezi ve istatiksel hipotez olmak üzere genelde iki türde ifade edilen hipotez bulunmaktadır.

Araştırma hipotezi değişkenler arasındaki farklılığı ya da ilişkiyi belirten hipotezlerdir. Araştırma hipotezi yön belirtip belirtmeme  durumuna göre de iki kısımda ifade edilir. Yön belirtmeyen araştırma hipotezleri değişkenler arasındaki ilişkiye vurgu yapar. Örnek : “H: Problemli internet kullanımı ile liseli öğrencilerin not ortalaması arasında anlamlı bir fark vardır.”

Yön belirten hipotezler de ise “anlamlı bir fark vardır” ifadesi yerine “problemli internet kullanımı liseli öğrencilerin not ortalamasını düşürür.” İfadesi kullanır. Yani değişkenler arasındaki ilişkinin yönü ifade edilir.

İstatiksel hipotez ise istatiksel yöntemlerle doğrulanabilecek hipotez olarak adlandırılır. Sonuç istatiski veriye göre aktarılır.

Araştırma Sorusu

Hipotezler çoğunlukla nicel araştırmalarda kullanılır ve araştırmacıya hangi değişkeleri, nasıl ve hangi yöntemle analiz etmesi ve sınaması hususunda ipucu vermektedir. Fakat çalışacak konu için istatiksel analiz yapacak kadar gözlem bulunmuyorsa hipotez kurmanın da imkanı olmaz. Bu noktada araştırma soruları oluşturmak araştırmacıya yardım sağlayacaktır.

Son olarak hipotez konusunda akılda kalması için verilen örneklerden birisi de şudur:

Max Weber’in ünlü “Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu” adlı eserinin başlığı bir hipotez olarak örnek gösterilebilir. Bu başlıkla denilmek istenmektedir ki : Kapitalizmin ruhu Protestan ahlakından gelmektedir.

Kaynaklar:

Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri (SPSS Uygulamalı) Remzi Altunışık, Recai Coşkun, Serkan Bayraktaroğlu, Engin Yıldırım Ekim 2012 / 7. Baskı / 381 Syf. Sakarya yayıncılık. Sakarya.

Bu yazıyı paylaşın